Wanneer wordt een machineaanpassing juridisch een nieuwe machine?

Een extra hekwerk plaatsen, een besturing vervangen of een productielijn uitbreiden. Dit lijken maar kleine technische aanpassingen, toch kunnen kleine,  maar ingrijpende wijzigingen aan de machine grote gevolgen hebben voor de werking en veiligheid van een machine. Een ingrijpende machineaanpassing kan er juridisch voor zorgen dat de machine opnieuw moet worden beoordeeld.

Dit betekent een nieuwe risicobeoordeling, aangepaste technische documentatie, een conformiteitsverklaring en CE-markering. Waarom dit nodig is? De oorspronkelijke fabrikant is na een machineaanpassing niet meer vanzelfsprekend verantwoordelijk voor de veiligheid van de aangepaste machine.

Wanneer is sprake van een ingrijpende wijziging aan een machine? En hoe voorkomt u dat een ogenschijnlijk kleine aanpassing onverwacht grote juridische en technische gevolgen heeft?

Wat is een ingrijpende wijziging aan een machine?

Niet iedere aanpassing maakt van een bestaande machine automatisch een nieuwe machine. Normaal onderhoud, het vervangen van een versleten onderdeel door een gelijkwaardig onderdeel of een reparatie volgens de oorspronkelijke specificaties verandert de functie en het risicoprofiel in principe niet wezenlijk.

Dat ligt anders wanneer een wijziging invloed heeft op:

• de oorspronkelijke functie van de machine;
• de prestaties, capaciteit of snelheid;
• de manier waarop de machine wordt bediend;
• de veiligheidsfuncties;
• de bestaande gevaren en risico’s;
• de koppeling met andere machines of installaties.

De centrale vraag is daarom niet alleen wat er technisch is aangepast, maar welke gevolgen de aanpassing heeft voor de veiligheid en het gebruik van de machine.

Een wijziging kan juridisch zwaar wegen wanneer hierdoor nieuwe gevaren ontstaan of bestaande risico’s aanzienlijk toenemen. In dat geval kan de partij die de wijziging uitvoert of laat uitvoeren verantwoordelijk worden voor de machine in haar nieuwe samenstelling.

Een machineaanpassing beoordelen begint bij het oorspronkelijke ontwerp

Om vast te stellen of sprake is een machineaanpassing die juridisch om nieuwe documentatie vraagt, moet eerst duidelijk zijn hoe de machine oorspronkelijk is ontworpen en bedoeld.

Daarbij zijn onder meer de oorspronkelijke gebruiksbestemming, handleiding, conformiteitsverklaring, risicobeoordeling en technische tekeningen van belang. Vervolgens wordt de gewijzigde situatie hiermee vergeleken.

Een goede beoordeling beantwoordt vragen zoals:

• Wordt de machine na de wijziging nog voor hetzelfde doel gebruikt?
• Blijven snelheid, kracht, capaciteit en bewegingsbereik gelijk?
• Zijn de oorspronkelijke veiligheidsmaatregelen nog voldoende?
• Kunnen medewerkers dichter bij gevaarlijke delen komen?
• Verandert de besturing of veiligheidsbesturing?
• Ontstaan nieuwe bedienings-, onderhouds- of storingssituaties?
• Wordt de machine gekoppeld aan andere machines?

Pas wanneer de gevolgen van de wijziging volledig in beeld zijn gebracht, kan worden bepaald of de bestaande CE-markering en documentatie nog passend zijn.

Wanneer is een machineaanpassing meestal géén nieuwe machine?

Wanneer er sprake is van regulier onderhoud of herstel en de oorspronkelijke veiligheidssituatie behouden blijft, hoeft de machine doorgaans niet opnieuw beoordeeld te worden.

Onder regulier onderhoud en herstel kun bijvoorbeeld denken aan het vervangen van een defecte motor door een technisch gelijkwaardig exemplaar. Ook het vervangen van een versleten veiligheidsschakelaar door een component met dezelfde functie en geschikte veiligheidseigenschappen hoeft het risicoprofiel niet te veranderen. Dit wordt dan ook niet beschouwd als machineaanpassing. 

Wel moet gecontroleerd worden of het nieuwe onderdeel daadwerkelijk gelijkwaardig is. Een component kan namelijk mechanisch passen, terwijl de technische eigenschappen, responstijd of veiligheidsclassificatie afwijkt van het originele onderdeel.

Ook bij een reparatie blijft een zorgvuldige beoordeling nodig. De machine moet na de werkzaamheden nog steeds veilig functioneren en de oorspronkelijke veiligheidsfuncties moeten aantoonbaar intact zijn.

Voorbeelden van aanpassingen die extra aandacht vragen

Sommige wijzigingen of machineaanpassingen hebben vaker grote gevolgen voor de veiligheid van een machine.

Verhoging van snelheid of productiecapaciteit

Wanneer een machine sneller gaat draaien of meer producten per minuut verwerkt, kunnen de risico’s toenemen. De benodigde stopafstand kan groter worden en bestaande lichtschermen, afschermingen of veiligheidsafstanden kunnen onvoldoende blijken.

Een hogere productiecapaciteit lijkt een procesmatige optimalisatie, maar kan gevolgen hebben voor de complete veiligheidsarchitectuur.

Vervanging of aanpassing van de besturing

Het moderniseren van een oude besturingskast of het plaatsen van een nieuwe PLC kan de betrouwbaarheid en beschikbaarheid verbeteren. Tegelijkertijd kunnen oorspronkelijke veiligheidsfuncties veranderen.

Wanneer noodstopcircuits, deurbewaking, vergrendelingen of veilige snelheidsbewaking in de nieuwe besturing anders worden uitgevoerd, moet worden aangetoond dat deze functies nog steeds voldoende betrouwbaar zijn.

Alleen het gebruiken van moderne veiligheidscomponenten is daarvoor niet genoeg. De volledige veiligheidsfunctie moet correct zijn ontworpen, aangesloten en gevalideerd.

Verwijderen of omzeilen van beveiligingen

In de praktijk worden beveiligingen soms aangepast omdat ze het productieproces vertragen of storingen veroorzaken. Een hekwerk wordt verplaatst, een veiligheidsschakelaar wordt anders gemonteerd of een lichtscherm wordt tijdelijk overbrugd. Wanneer dit bij jou op de werkvloer het geval is kijkt Inrato graag mee naar betere oplossingen voor de machineveiligheid, die ervoor zorgen dat het productie zo veel mogelijk kan doorlopen, terwijl de veiligheid voor de medewerkers gegarandeerd wordt.

Ga je zelf beveiliging verwijderen of omzeilen, dan kan het oorspronkelijke veiligheidsconcept namelijk verdwijnen. Ook wanneer de machine technisch blijft produceren, is de veiligheid niet langer vanzelfsprekend. Een beveiliging verwijderen zonder een nieuwe risicobeoordeling en passende vervangende maatregelen kan leiden tot ernstige aansprakelijkheidsrisico’s.

Toevoegen van een robot, transportband of andere machine

Wanneer machines aan elkaar worden gekoppeld, kunnen nieuwe risico’s ontstaan op de overgang tussen de verschillende onderdelen. Denk aan knelgevaar, onverwachte bewegingen, gezamenlijke startcommando’s en onduidelijke noodstopzones.

De afzonderlijke machines kunnen ieder een eigen CE-markering hebben. Dat betekent niet automatisch dat de complete lijn veilig is. Er moet worden beoordeeld of de gekoppelde installatie als één samenstel van machines functioneert.

Veranderen van het bedoelde gebruik

Een machine gebruiken voor een ander materiaal, product of proces kan nieuwe risico’s veroorzaken. Een installatie die oorspronkelijk voor lichte kunststofonderdelen is ontworpen, kan bijvoorbeeld anders reageren wanneer zwaardere metalen onderdelen worden verwerkt.

Ook veranderingen in temperatuur, druk, stofvorming, dampen of reinigingsmethoden kunnen invloed hebben op de veiligheid.

Wie wordt verantwoordelijk na een ingrijpende wijziging?

Bij een ingrijpende wijziging kan de uitvoerende of opdrachtgevende partij juridisch in de positie van fabrikant terechtkomen. Dat kan de eigenaar van de machine zijn, maar ook een machinebouwer, system integrator of technisch dienstverlener.

De precieze verantwoordelijkheid hangt af van de aard van de werkzaamheden en de gemaakte afspraken. Een contractuele afspraak neemt de wettelijke verantwoordelijkheden echter niet automatisch weg.

Daarom is het belangrijk om vóór de aanpassing te weten:

• wie het ontwerp beoordeelt;
• wie de risicobeoordeling uitvoert;
• wie verantwoordelijk is voor de veiligheidsfuncties;
• wie het technisch dossier bijwerkt;
• wie de uiteindelijke conformiteit beoordeelt;
• wie de verklaring ondertekent.

Onduidelijkheid hierover wordt vaak pas zichtbaar nadat een incident, inspectie of verzekeringskwestie ontstaat.

Welke documenten moeten opnieuw worden beoordeeld?

Wanneer een machine wezenlijk verandert, moet ook de documentatie worden bijgewerkt. De technische werkelijkheid en het dossier moeten met elkaar overeenkomen.

Afhankelijk van de wijziging kan aandacht nodig zijn voor de risicobeoordeling, elektrische schema’s, pneumatische en hydraulische schema’s, softwarebeschrijvingen, veiligheidsberekeningen, testresultaten, gebruikershandleiding en onderhoudsinstructies.

Ook werkinstructies moeten worden aangepast wanneer de bediening, het omstellen, het reinigen of het onderhoud verandert.

Bij een wijziging die leidt tot een nieuwe conformiteitsbeoordeling kunnen daarnaast een nieuwe conformiteitsverklaring en CE-markering nodig zijn. Inrato beoordeelt daarom niet alleen de zichtbare aanpassing, maar ook de gevolgen voor de gehele machine en de bijbehorende documentatie.

Waarom een nieuwe CE-sticker alleen niet voldoende is bij een machineaanpassing

CE-markering is geen losse administratieve handeling. Een sticker op de machine bewijst niet dat alle risico’s zijn beoordeeld en alle veiligheidsmaatregelen correct functioneren.

Aan een geldige conformiteitsbeoordeling ligt een technisch proces ten grondslag. Eerst moeten de grenzen en het bedoelde gebruik van de machine worden vastgesteld. Daarna worden de gevaren geïnventariseerd, risico’s beoordeeld en maatregelen gekozen.

Vervolgens moet worden gecontroleerd of de technische maatregelen werkelijk functioneren. Pas daarna kan de documentatie worden afgerond.

Bij een machineaanpassing of ingrijpende wijziging aan de machine gaat het daarom niet om de vraag wie een nieuwe CE-markering kan aanbrengen. De belangrijkste vraag is of aantoonbaar is vastgesteld dat de gewijzigde machine veilig is.

Het risico van stapsgewijze aanpassingen

Een veelvoorkomende valkuil is dat machines jarenlang in kleine stappen worden aangepast. Iedere afzonderlijke wijziging lijkt beperkt, maar het totaal kan sterk afwijken van het oorspronkelijke ontwerp.

Er wordt een extra transportband toegevoegd, de snelheid wordt verhoogd, een hekwerk wordt verplaatst en later wordt de besturing vernieuwd. Niemand beoordeelt ondertussen de complete installatie opnieuw.

Hierdoor kan een machine ontstaan waarvan de oorspronkelijke CE-documentatie niet meer aansluit op de werkelijkheid. Het is daarom verstandig om niet alleen iedere losse wijziging te beoordelen, maar ook periodiek naar het totaalbeeld te kijken.

Zo voorkomt u problemen bij het aanpassen van een machine

De veiligste aanpak begint voordat de technische werkzaamheden starten. Laat eerst beoordelen welke gevolgen de geplande aanpassing heeft voor het gebruik, de risico’s en de verantwoordelijkheden.

Een beoordeling vooraf is meestal eenvoudiger en goedkoper dan achteraf beveiligingen, besturingen en documentatie herstellen. Bovendien voorkomt dit dat een aangepaste machine na oplevering niet direct in gebruik kan worden genomen.

Inrato’s expert Leendert Jan IJspeert benadrukt vanuit zijn kennis over en praktijkervaring met machineveiligheid dat de technische aanpassing en de veiligheidsbeoordeling niet als twee losse trajecten moeten worden behandeld. Veiligheid moet vanaf het begin onderdeel zijn van het ontwerp, de uitvoering en de ingebruikname.

Inrato ondersteunt bedrijven daarom bij het inventariseren van wijzigingen, het uitvoeren van risicobeoordelingen, het bepalen van benodigde veiligheidsmaatregelen en het actualiseren van technische documentatie. Daarbij wordt ook gekeken naar de samenhang tussen machineveiligheid, arbeidsveiligheid en het praktische gebruik op de werkvloer.

Laat een machinewijziging beoordelen vóór de ombouw

Twijfel over de juridische status van een machine ontstaat vaak doordat te laat naar de gevolgen van een aanpassing wordt gekeken.

Een beoordeling vooraf geeft duidelijkheid over de technische eisen, noodzakelijke veiligheidsmaatregelen, documentatie en verdeling van verantwoordelijkheden. Daardoor kan de ombouw gericht worden voorbereid en worden onverwachte kosten of vertragingen beperkt.

Een machineaanpassing wordt dus niet uitsluitend een nieuwe machine omdat een bepaald onderdeel is vervangen. Het gaat om het totale effect op functie, prestaties, risico’s en veiligheid. Wanneer dat effect aanzienlijk is, kan een nieuwe conformiteitsbeoordeling noodzakelijk zijn.

Machine laten beoordelen na een machineaanpassing?

Bij Inrato begeleiden we bedrijven in dit proces van A tot Z, met een praktijkgerichte aanpak die zorgt voor aantoonbare conformiteit én werkbaarheid van het eindproduct.

Ook wanneer je niet zeker weet of de machine opnieuw beoordeeld moet worden kun je voor vragen bij ons terecht.

Zorg dat documentatie en veiligheidsmaatregelen up-to-date zijn. Niet alleen omdat het moet, maar omdat je zekerheid wilt – voor je medewerkers, je afnemers én voor toezichthouders.

Maak direct een afspraak

Veelgestelde vragen